Biobased bouwen - regeneratief bouwen

Wat is biobased bouwen?

Biobased bouwen is een manier van bouwen waarbij bijvoorbeeld de constructie, gevelafwerking, isolatie en afbouw bestaat uit hernieuwbare materialen van biologische oorsprong. Dit is met als doel het structureel verlagen van de milieu- en klimaatimpact van de gebouwde omgeving. In tegenstelling tot de conventionele manier van bouwen, dat nog steeds grotendeels leunt op minerale en fossiele grondstoffen (denk aan beton, staal, aluminium en plastics), maakt biobased bouwen gebruik van materialen die tijdens hun groei CO2 vastleggen, zoals hout, vezelgewassen (vlas) en reststromen uit de land en tuinbouw. Het gebouw put hierdoor niet de aarde uit, met materialen die eindig zijn, maar gebruikt hernieuwbare materialen en fungeert ook als tijdelijke koolstofopslag. Biobased bouwen en circulair bouwen kunnen elkaar hierbij opvolgen. Biobased bouwen richt zich op welke materialen je gebruikt. Circulair bouwen op hoe je omgaat met de materialen in de hele levenscyclus. Zo kan een gebouw bestaan uit biobased materialen (bijvoorbeeld massieve houtbouw en hennep) en circulair ontworpen zijn (demontabel en hierdoor herbuikbaar).

De voordelen van biobased bouwen

Biobased bouwen richt zich op de oorsprong van het materiaal, niet alleen op de prestatie van het eindproduct. Het gaat niet alleen over het reduceren van energieverbruik of het compenseren van milieuschade maar over het fundamenteel anders kiezen van materialen aan het begin van het ontwerpproces. Hieronder de belangrijkste voordelen op een rij:

• Structurele reductie van Co2 emissies: aanzienlijke verlaging van de embodied carbon. Biobased materialen zoals hout, hennep, stro en leem slaan tijdens hun groei Co2 op en vereisen minder energie in winning en verwerking
• Ontwerpen en bouwen met eindeloos beschikbare hernieuwbare materialen: in tegenstelling tot minerale grondstoffen worden deze materialen constant aangevuld via natuurlijke groei
• Verbeterde bouwfysische eigenschappen: biobased isolatiematerialen reguleren beter het vocht en zorgen voor een stabiel binnenklimaat. Ze hebben goede isolerende eigenschappen. Dit zorgt er voor dat er minder snel oververhitting in de zomer ontstaat t.o.v. standaard isolatiematerialen. Dit resulteert in gebouwen die minder afhankelijk zijn van installaties en waarin passieve strategieën centraal staan
• Gezond en comfortabel binnenklimaat: door het ontbreken van synthetische bindmiddelen en vluchtige stoffen ontstaat een gezonder binnenklimaat met natuurlijke vochtregulatie
• Aanpasbaarheid en toekomstige waarde: biobased architectuur leent zich goed voor droge verbindingen, modulaire opbouw en demontage. Hierdoor behouden ze hun materiële en economische waarde over meerdere gebruikscycli

Uitdagingen bij biobased bouwen in de praktijk

Biobased bouwen wordt vaak gepresenteerd als een vanzelfsprekend duurzaam alternatief, maar in de praktijk vraagt het om een wezenlijk andere omgang met materiaal, constructie en ontwerp en bouwproces. De bouwpraktijk is historisch ingericht op minerale en industriële systemen. Biobased bouwen vraagt om een fundamenteel andere benadering en in de conservatieve bouwwereld ontstaan daardoor de volgende uitdagingen om rekening mee te houden:

• Detaillering en vochtgevoeligheid: onvoldoende uitgewerkte detaillering kan leiden tot degradatie, schimmelvorming en vochtproblematiek. Door in een vroeg stadium samen met de bouwer en materiaalleveranciers de detaillering af te stemmen kan dit voorkomen worden
• Brandveiligheid: vraagt extra uitwerking vanuit de constructeur, adviseurs en ontwerper omdat het niet uitgaat van standaardmethodieken
• Beschikbaarheid bouwmaterialen: omdat de markt nog in ontwikkeling is vraagt de planning van het bouwtraject om eerder inkopen van materialen en vastleggen van de materiaalkeuzes
• Kosten biobased materialen: biobased bouwen is niet per definitie duurder, maar omdat sommige aannemers weinig ervaring hebben en de markt in ontwikkeling is kan het moeilijker zijn om bepaalde biobased oplossingen vooraf accuraat te ramen
• Kennis en ervaring in de bouwketen: biobased bouwen vereist samenwerking tussen partijen die bekend zijn met de eigenschappen van de materialen en de uitvoering ervan. In de praktijk kan deze kennis ontbreken waardoor uitvoeringsfouten ontstaan en de bouwkosten stijgen

Biobased bouwen vraagt om meer ontwerpinspanning aan de voorkant, betere afstemming tussen disciplines en een bereidheid om bestaande routines te herzien. Wanneer deze randvoorwaarden worden meegenomen, zijn de beperkingen beheersbaar en vormen zij eerder een ontwerpuitdaging dan een belemmering.

Wat zijn geschikte biobased bouwmaterialen?

Afhankelijk van de toepassing in het gebouw zijn verschillende biobased materialen geschikt. Hieronder een overzicht per onderdeel.

Constructie

Voor dragende toepassingen is hout het belangrijkste biobased materiaal.

• Hout is geschikt voor dragende constructies zoals houtskeletbouw (HSB) en massief hout (bijvoorbeeld CLT).

Isolatie

Biobased isolatiematerialen combineren thermische prestaties met vochtregulatie en akoestisch comfort.

• Kalkhennep is lichtgewicht en heeft goede thermische en akoestische eigenschappen. Het is niet geschikt voor dragende toepassingen, maar ideaal voor binnenwanden en isolatie.
• Stro heeft een zeer hoge isolatiewaarde en goede geluidsdempende prestaties.
• Vlas, riet en andere plantaardige vezels worden verwerkt tot isolatiematten, platen of panelen voor niet-dragende wanden en isolatie.
• Cellulose, gemaakt van gerecycled papier, is thermisch isolerend en dampopen toepasbaar in spouwmuren, vloeren en daken.
• Schapenwol biedt uitstekende vochtregulerende eigenschappen en draagt bij aan akoestisch comfort.
• Kurk, afkomstig van de schors van de kurkeik, combineert thermische isolatie met goede akoestische prestaties en natuurlijke dampopenheid.

Gevel

Biobased gevelmaterialen die geschikt zijn:

• Hout wordt veel gebruikt als gevelbekleding vanwege de duurzame en natuurlijke uitstraling.
• Kurk kan worden toegepast als gevelisolatie of gevelafwerking dankzij de isolerende en weerbestendige eigenschappen.

Interieur

Biobased materialen zorgen binnen voor een gezond en comfortabel klimaat.

• Hout wordt gebruikt voor vloeren, wandafwerking en interieurtoepassingen.
• Vlas- en vezelplaten zijn geschikt voor niet-dragende binnenwanden en interieurpanelen.
• Kalkhennep draagt bij aan vochtregulatie en akoestisch comfort in binnenwanden.

Samenvatting

Biobased bouwen biedt een concreet en effectief antwoord op de hoge milieu- en klimaatimpact van de bouwsector. Door te werken met hernieuwbare, biologische materialen wordt de embodied carbon structureel verlaagd, ontstaat een gezond en comfortabel binnenklimaat en groeit de aanpasbaarheid en toekomstwaarde van gebouwen. Tegelijkertijd vraagt biobased bouwen om een andere ontwerp- en bouwpraktijk. Materiaalgedrag, detaillering en bouwfysica vragen om vroegtijdige samenwerking tussen alle betrokken disciplines. In die zin is biobased bouwen geen alternatieve techniek, maar een fundamentele herijking van hoe architectuur, materiaal en milieu zich tot elkaar verhouden.

De samenwerking tussen ontwikkelaar en architect (Studio antidote), draait om het vertalen van duurzaamheidsambities naar concrete ruimtelijke keuzes. Gezamenlijk wordt gestuurd op materiaalgebruik, losmaakbaarheid en prefabricage om zo tot een toekomstbestendig en haalbaar ontwerp te komen.